English Version: To the Young Women of Malolos

Buod: Sa kanyang liham sa mga kadalagahan ng Malolos na sinulat noog 1889, ipinahahayag ni Jose Rizal ang kanyang papuri at paggalang sa katapangang ipinamalas ng mga ito sa pagsusulong ng karapatan sa edukasyon – isang di-karaniwang hakbang para sa maraming kababaihan sa kanyang panahon. Ayon kay Rizal , namulat siya sa pananaw na ang kababaihang Pilipino ay katuwang sa layunin para sa ikagagaling ng bayan. Batay sa kanya, ang mithiin ng mga kadalagahan ng Malolos para sa karunungan ay patunay ng pagkamulat sa tunay na kahulugan ng kabanalan – kabanalang nakatuon sa kabutihang-asal, malinis na kalooban at matuwid na pag-iisip. Binibigyang-diin ni Rizal ang tungkulin ng kababaihan – bilang dalaga at asawa – sa pagbangon ng kanilang dignidad at halaga sa lipunan. Kaugnay nito, inilalarawan niya ang katangian ng kababaihan sa Europa at bilang halimbawa ay pinakita ang babaing Sparta bilang huwaran ng pagiging mabuting ina. Ipinapayo ni Rizal na gamitin ang halimbawang ito upang maitaguyod ang isang anak na marangal at magtatanggol sa bayan. Bahagi rin ng liham ang pagpapaalala ni Rizal sa lahat na gamitin ang isipang kaloob ng Diyos, upang matukoy ang katotohanan at hindi maging alipin ninuman. Pinupuna ang mga hindi kanais-nais na gawain ng mga prayle, gayundin ang pagiging mulat ukol sa tunay at huwad na relihiyon. Ang payo ni Rizal ay “mulatin ang mata ñg anak sa pag-iiñgat at pagmamahal sa puri, pag-ibig sa kapwa sa tinubuang bayan, at sa pagtupad ñg ukol. Ulit-uuliting matamisin ang mapuring kamatayan sa alipustang buhay”.

Mga Tala: Ika-17 ng Pebrero 1889 nang isulat ni Jose Rizal – gamit ang wikang Tagalog – ang liham na ito habang ginagawa ang anotasyon sa aklat ni Morga. Isinulat niya ito sa London, limang araw matapos ipaalam sa kanya ni Marcelo H. del Pilar ang isang mahalagang pangyayari sa bayan ng Malolos. Ayon sa pagsasalaysay, ika-12 ng Disyembre 1888 nang may 20 kadalagahan ng Malolos ang naghain ng petisyon kay Gobernador-Heneral Weyler upang magtayo ng isang “panggabing paaralan.” Layunin nila na mag-aral ng wikang Español sa ilalim ni Teodoro Sandiko, isang propesor sa Latin. Gayunpaman, hindi sinang-ayunan ni Padre Felipe Garcia, ang kura paroko, ang petisyon. Naging dahilan ito upang hindi rin pumayag ang gobernador-heneral na maitatag ang paaralan. Sa kabila ng pagtutol, hindi dagliang sumuko ang mga kadalagahan sa kanilang layunin. Patuloy silang nanawagan at nang lumaon, pumayag na rin ang pamahalaan na maitatag ang paaralan, bagama’t tumagal lamang ito ng tatlong buwan. Si Señora Guadalupe Reyes ang nagsilbing guro ng mga kadalagahan.

Europa Pebrero 1889

SA MGA KABABAYANG DALAGA SA MALOLOS:

Nang aking sulatin ang Noli Me Tangere, tinanong kong laon, kung ang pusuang dalaga’y karaniwan kaya diyan sa ating bayan. Matay ko mang sinaliksik yaring alaala; matay ko mang pinagisa-ngisa ang lahat ñg dalagang makilala sapul sa pagkabatá, ay mañgisa-ñgisa lamang ang sumaguing larawang aking ninanasá. Tunay at labis ang matamis na loob, ang magandang ugalí, ang binibining anyó, ang mahinhing asal; ñgunit ang lahat na ito’y laguing nahahaluan ñg lubos na pagsuyó at pagsunod sa balang sabi ó hiling nang nagñgañgalang amang kalulua (tila baga ang kaluluwa’y may iba pang ama sa Dios,) dala ñg malabis na kabaitan, kababaan ñg loob ó kamangmañgan kayá: anaki’y mga lantang halaman, sibul at laki sa dilim; mamulaklak ma’y walang bañgo, magbuñga ma’y walang katas.

Ñguní at ñgayong dumating ang balitang sa inyong bayang Malolos (=Malolos, Bulacan), napagkilala kong ako’y namalí, at ang tuá ko’y labis. Dí sukat ako sisihin, dí ko kilala ang Malolos, ni ang mga dalaga,liban sa isang Emilia, at ito pa’y sa ñgalan lamang.

Ñgayong tumugon kayo sa uhaw naming sigaw ñg ikagagaling ñg bayan; ñgayong nagpakita kayo ñg mabuting halimbawa sa kapuá dalagang nagnanasang paris ninyong mamulat ang mata at mahañgo sa pagkalugamí, sumisigla ang aming pag-asa, inaaglahì ang sakuná, sa pagka at kayo’y katulong na namin, panatag ang loob sapagtatagumpay. Ang babaing tagalog ay di na payukó at luhod, buhay na ang pagasa sa panahong sasapit; walá na ang inang katulong sa pagbulag sa anak na palalakhin sa alipustá at pagayop. Di na unang karunuñgan ang patuñgó ñg ulo sa balang maling utos, dakilang kabaitan ang ñgisi sa pagmura, masayang pangaliw ang mababang luhá. Napagkilala din ninyo na ang utos ñg Dios ay iba sa utos ñg Parí, na ang kabanalan ay hindi ang matagal na luhod, mahabang dasal, malalaking kuentas, libaguing kalmin, kundí ang mabuting asal, malinis na loob at matuid na isip. Napagkilala din ninyo na dí kabaitan ang pagkamasunurin sa ano mang pita at hiling ñg nagdidiosdiosan, kundi ang pagsunod sa katampata’t matuid, sapagka’t ang bulag na pagsunod ay siyang pinagmumulan ñg likong paguutos, at sa bagay na ito’y pawang nagkakasala. Dí masasabi ñg punó ó parí na sila lamang ang mananagot ñg maling utos; binigyan ñg Dios ang bawat isa ñg sariling isip at sariling loob, upang ding mapagkilala ang likó at tapat; paraparang inianak ñg walang tanikalá, kundí malayá, at sa loob at kalulua’y walang makasusupil, bakit kayá ipaaalipin mo sa iba ang marañgal at malayang pagiisip? Duag at malí ang akalá na ang bulag na pagsunod ay kabanalan, at kapalaluan ang mag isipisip at magnilay nilay. Ang kamangmañgan’y, kamangmañgan at dí kabaita’t puri. Di hiling ñg Dios, punó ñg kataruñgan, na ang taong larawan niya’y paulol at pabulag; ang hiyas ñgisip, na ipinalamuti sa atin, paningniñgin at gamitin. Halimbawá baga ang isang amang nagbigay sa bawat isang anak ñg kanikanyang tanglaw sa paglakad sa dilim. Paniñgasin nila ang liwanag ñg ilaw, alagaang kusá at huag patain, dala ñg pag-asa sa ilaw ñg iba, kundí magtulongtulong magsangunian, sa paghanap ñg daan. Ulol na di hamak at masisisi ang madapá sa pagsunod sa ilaw ñg iba, at masasabi ng ama: “bakit kita binigyan ng sarili mong ilaw?” Ñguni’t dí lubhang masisisi ang madapá sa sariling tanglaw, sapagka’t marahil ang ilaw ay madilim, ó kayá ay totoong masamá ang daan.

Ugaling panagot ng mga may ibig mang ulol, ay: palaló ang katiwalá sa sariling bait; sa akalá ko ay lalong palaló ang ibig sumupil ng bait ng iba, at papanatilihin sa lahat ang sarili. Lalong palaló ang nagdidiosdiosan, ang ibig tumarok ng balang kilos ng isip ng DIOS; at sakdal kapalaluan ó kataksilan ang walang gawá kundí pagbintañgan ang Dios ng balang bukang bibig at ilipat sa kanya ang balá niyang nasá, at ang sariling kaaway ay gawing kaaway ng Dios. Dí dapat naman tayong umasa sa sarili lamang; kundí magtanong,makinig sa iba, at saka gawain ang inaakalang lalong matuid; ang habito ó sutana’y walang naidaragdag sa dunong ng tao; magsapinsapin man ang habito ng huli sa bundok, ay bulubundukin din at walang nadadayá kungdí ang mangmang at mahinang loob. Nang ito’y lalong maranasan, ay bumili kayo ng isang habito sa S. Francisco at isoot ninyo sa isang kalabao. Kapalaran na kung pagka pag habito ay hindí magtamad. Lisanin ko ito at dalhin ang salitá sa iba.

Sa kadalagahang punlaan ng bulaklak na mamumuñga’y dapat ang babai’y magtipon ng yamang maipamamana sa lalaking anak. Ano kaya ang magiging supling ng babaing walang kabanalan kundí ang magbubulong ng dasal, walang karunuñgan kungdí awit, novena at milagrong pangulol sa tao, walang libañgang iba sa panguingue ó magkumpisal kayá ng malimit ng muli’t muling kasalanan? Ano ang magiging anak kundí sakristan, bataan ng cura ó magsasabong? Gawá ng mga ina ang kalugamian ngayon ng ating mga kababayan, sa lubos na paniniwalá ng kanilang masintahing pusó, at sa malaking pagkaibig na ang kanilang mga anak ay mapakagaling. Ang kagulañga’y buñga ñg pagkabatá at ang pagkabata’y nasa kanduñgan ñg ina. Ang inang walang maituturó kundí ang lumuhod humalik ñg kamay, huwag magantay ng anak ng iba sa duñgó ó alipustang alipin. Kahoy na laki sa burak, daluro ó pagatpat ó pangatong lamang; at kung sakalí’t may batang may pusong pangahas, ang kapangahasa’y tagó at gagamitin sa samá, paris ng silaw na kabag na dí makapakita kundí pag tatakip silim. Karaniwang panagot ang una’y kabanalan at pagsinta sa Dios. Ñguní at ano ang kabanalang itinuró sa atin? Magdasal at lumuhod ng matagal, humalik ng kamay sa parí, ubusin ang salapí sa simbahan at paniwalaan ang balang masumpuñgang sabihin sa atin? Tabil ng bibig, lipak ng tuhod, kiskis ng ilong….. bagay sa limos sa simbahan, sangkalan ang Dios, may bagay baga sa mundong ito na dí arí at likhá ng Maykapal? Ano ang inyong sasabihin sa isang alilang maglimos sa kayang panginoon ng isang basahang hiram sa nasabing mayaman? Sino ang taong dí palaló at ulol, na mag lilimos sa Dios at magaakalang ang salantá niyang kaya ay makabibihis sa lumikhá ng lahat ñg bagay? Pagpalain ang maglimos sa kapus, tumulong sa mayhirap, magpakain sa gutom; ñguní at mapulaan at sumpain, ang biñgi sa taghoy ng mahirap, at walang binubusog kundí ang sandat, at inubos ang salapí sa mga frontal na pilak, limos sa simbahan ó sa frayleng lumalañgoy sa yaman, sa misa de gracia ng may tugtugan at paputok, samantalang ang salaping ito’y pinipigá sa buto ñg mahirap at iniaalay sa pañginoon ñg maibili ng tanikalang pangapus, maibayad ng verdugong panghampas. Ó kabulagan at kahiklian ng isip!

Ang unang kabanalan ay ang pagsunod sa matuid, anoman ang mangyari. “Gawá at hindí salitá ang hiling ko sa inyo” ani Cristo; “hindí anak ni ama ang nagsasabing ulit-ulit ama ko, ama ko, kundí ang nabubuhay alinsunod sa hiling ñg aking ama.” Ang kabanalan ay walá sa pulpol na ilong, at ang kahalili ni Cristo’y di kilala sa halikang kamay. Si Cristo’y dí humalik sa mga Fariseo, hindi nagpahalik kailan pa man; hindí niya pinatabá ang may yaman at palalong escribas; walá siyang binangit na kalmen, walang pinapagcuintas, hiningan ng pamisa, at di nagbayad sa kanyang panalangin. Di napaupa si San Juan sa Ilog ng Jordan, gayon din si Cristo sa kanyang pangangaral. Bakit ngayo’y ang mga pari’y walang bigong kilos na di may hinihinging upa? At gutom pa halos nagbibili ng mga kalmen, cuentas, correa at ibapa, pang dayá ng salapi, pampasamá sa kalulua; sa pagkat kalminin mo man ang lahat ng basahan sa lupá, cuintasin mo man ang lahat ng kahoy sa bundok ibilibid mo man sa iyong bayawang ang lahat ng balat ng hayop, at ang lahat na ito’y pagkapaguran mang pagkuruskurusan at pagbulongbulongan ng lahat ng pari sa sangdaigdigan, at iwisik man ang lahat ng tubig sa dagat, ay di mapalilinis ang maruming loob, di mapatatawad ang walang pagsisisi. Gayon din sa kasakiman sa salapi’y maraming ipinagbawal, na matutubos kapag ikaw ay nagbayad, alin na ngá sa huag sa pagkain ng karne, pagaasawa sa pinsan, kumpari, at iba pa, na ipinahihintulot kapag ikaw ay sumuhol. Bakit, nabibili baga ang Dios at nasisilaw sa salaping paris ng mga pari? Ang magnanakaw na tumubos ng bula de composicion, ay makaaasa sa tahimik, na siya’y pinatawad; samakatuid ay ibig ng Dios na makikain ng nakaw? Totoo bagang hirap na ang Maykapal, na nakikigaya sa mga guarda, carabineros ó guardia civil? Kung ito ang Dios na sinasamba ñg Frayle, ay tumalikod ako sa ganyang Dios.

Maghunos dilí ngá tayo at imulat natin ang mata, lalong laló na kayong mga babai, sa pagka’t kayo ang nagbubukas ng loob ng tao. Isipin na ang mabuting ina ay iba, sa inang linalang ng fraile; dapat palakhin ang anak na malapit baga sa larawan ng tunay na Dios, Dios na dí nasusuhulan, Dios na dí masakim sa salapí, Dios na ama ng lahat, na walang kinikilingan, Dios na dí tumatabá sa dugó ng mahirap, na dí nagsasaya sa daing ng naruruhagi, at nangbubulag ng matalinong isip. Gisingin at ihandá ang loob ng anak sa balang mabuti at mahusay na akalá: pagmamahal sa puri, matapat at timtimang loob, maliwanag na pagiisip, malinis na asal, maginoong kilos, pagibig sa kapuá, at pagpipitagan sa Maykapal, ito ang ituró sa anak. At dahil ang buhay ay punó ng pighatí at sakuná, patibayin ang loob sa ano mang hirap, patapañgin ang pusó sa ano mang pañganib. Huag mag antay ang bayan ng puri at ginhawa, samantalang likó ang pagpapalaki sa batá, samantalang lugamí at mangmang ang babaing magpapalaki ñg anak. Walang maiinom sa labó at mapait na bukal; walang matamis na buñga sa punlang maasim. Malaki ngang hindí bahagyá ang katungkulang gaganapin ng babai sa pagkabihis ng hirap ng bayan, nguni at ang lahat na ito’y dí hihigit sa lakas at loob ng babaing Tagalog. Talastas ng lahat ang kapanyarihan at galing ng babayi sa Filipinas, kayá ñgá kanilang binulag, iginapus, at iniyukó ang loob, panatag sila’t habang ang iba’y alipin, ay ma-aalipin din naman ang lahat ng mga anak. Ito ang dahilan ng pagkalugamí ng Asia; ang babayi sa Asia’y mangmang at alipin. Makapangyarihan ang Europa at Amerika dahil duo’y ang mga babai’y malaya’t marunong, dilat ang isip at malakas ang loob.

Alam na kapus kayong totoo ñg mga librong sukat pagaralan; talastas na walang isinisilid araw araw sa inyong pagiisip kundí ang sadyang pang bulag sa inyong bukal na liwanag; tantó ang lahat na ito, kayá pinagsisikapan naming makaabot sa inyo ang ilaw na sumisilang sa kapuá ninyo babayi; dito sa Europa kung hindí kayamutan itong ilang sabi, at pagdamutang basahin, marahil ay makapal man ang ulap na nakakubkob sa ating bayan, ay pipilitin ding mataos ñg masantin na sikat ñg araw, at sisikat kahit banaag lamang … Dí kami manglulumo kapag kayo’y katulong namin; tutulong ang Dios sa pagpawí ñg ulap, palibhasa’y siya ang Dios ñg katotohanan; at isasaulí sa dati ang dilag ñg babaying Tagalog, na walang kakulañgan kundí isang malayang sariling isip, sapagka’t sa kabaita’y labis. Ito ang nasang lagì sa panimdim, na napapanaginip, ang karañgalan ñg babaying kabiak ñg pusó at karamay sa tuá ó hirap ñg buhay: kung dalaga, ay sintahin ñg binatá, di lamang dahilan sa ganda ó tamis ñg asal, kundí naman sa tibay ñg pusó, taas ñg loob, na makabuhay baga at makapanghinapang sa mahiná ó maruruwagang lalaki, ó makapukaw kayá ñg madidilag na pagiisip, pag isang dalaga bagang sukat ipagmalaki ñg bayan, pagpitaganan ñg iba, sapagka at karaniwang sabi sabi ñg mga kastilá at pari na nangagaling diyan ang karupukan at kamangmañgan ñg babaying tagalog, na tila baga ang mali ñg ilan ay malí na nang lahat, at anaki’y sa ibang lupá ay walá, ñg babaing marupok ang loob, at kung sabagay maraming maisusurot sa mata ñg ibang babai ang babaying tagalog….. Gayon ma’y dala marahil ñg kagaanan ñg labí ó galaw ñg dilá, ang mga kastilá, at parí pagbalik sa Espanya’y walang unang ipinamamalabad, ipinalilimbag at ipinagsisigawan halos, sabay ang halakhak, alipustá at tawa, kundí ang babaing si gayon, ay gayon sa convento, gayon sa kastilang pinatuloy, sa iba’t iba pang nakapagñgañgalit; sa tuing maiisip, na ang karamihan ng malí ay gawá ñg kamusmusan, labis na kabaitan, kababaan ñg loob ó kabulagan kayang kalalañgan din nila….. May isang kastilang nagayo’y mataas na tao na, pinakai’t pinatuloy natin sa habang panahong siya’y lumiguyliguy sa Filipinas … pagdating sa Espanya, ipinalimbag agad, na siya raw ay nanuluyang minsan sa Kapangpañgan, kumai’t natulog, at ang maginoong babaying nagpatuloy ay gumayon at gumayon sa kanya: ito ang iginanti sa napakatamis na loob ng babayi … Gayon din ang unang pahili ng pari sa nadalaw na kastila, ay ang kanyang mga masusunuring dalagang tagahalik ng kamay, at iba pang kahalo ang ñgiti at makahulugang kindat … Sa librong ipinalimbag ni Dn. Sinibaldo de Mas, at sa, iba pang sinulat ng mga pari, ay nalathala ang mga kasalanang ikinumpisal ng babai na di ilinilihim ng mga pari sa mga dumadalaw na Kastila, at kung magkaminsan pa’y dinadagdagan ng mga kayabañgan at karumihang hindi mapaniniwalaan … Di ko maulit dito ang mga di ikinahiyang sinabi ng isang fraile kay Mas na di nito mapaniwalaan … Sa tuing maririnig ó mababasa ang mga bagay na ito’y itinatanong namin kung Santa Maria kaya ang lahat ng babaying kastila, at makasalanan na kaya baga ang lahat ng babaying tagalog; ñguni kong sakali’t magsumbatan at maglatlatan ng puri’y … Datapua’t lisanin ko ang bagay na ito, sapagka’t dí ako paring confesor, ó manunuluyang kastilá, na makapaninirá ñg puri ng iba. Itabi ko ito at ituloy sambitin ang katungkulan ñg babai.

Sa mga bayang gumagalang sa babaing para ñg Filipinas, dapat nilang kilanlin ang tunay na lagay upang ding maganapan ang sa kanila’y inia-asa. Ugaling dati’y kapag nanliligaw ang nagaaral na binata ay ipinañgañganyayang lahat, dunong, puri’t salapi, na tila baga ang dalaga’y walang maisasabog kundi ang kasamaan. Ang katapang-tapañga’y kapag napakasal ay nagiging duag, ang duag na datihan ay nagwawalanghiya,na tila walang ina-antay kundi ang magasawa para maipahayag ang sariling kaduagan. Ang anak ay walang pangtakip sa hina ñg loob kundi ang alaala sa ina, at dahilan dito, nalunok na apdo, nagtitiis ñg tampal, nasunod sa lalong hunghang na utos, at tumutulong sa kataksilan ñg iba sa pagka’t kung walang natakbo’y walang manghahagad; kung walang isdang munti’y walang isdang malaki. Bakit kaya baga di humiling ang dalaga sa iibigín, ñg isang marañgal at mapuring ñgalan, isang pusong lalaking makapag-ampon sa kahinaan ng babai, isang marangal na loob na di papayag magka anak ng alipin? Pukawin sa loob ang sigla at sipag, maginoong asal, mahal na pakiramdam, at huwag isuko ang pagkadalaga sa isang mahina at kuyuming puso. Kung maging asawa na, ay dapat tumulong sa lahat ng hírap, palakasin ang loob ng lalaki, humati sa pañganib, aliwin ang dusa, at aglahiin ang hinagpis, at alalahaning lagi na walang hirap na di mababata ñg bayaning puso, at walang papait pang pamana, sa pamanang kaalipustaan at kaalipinan. Mulatin ang mata ñg anak sa pagiiñgat at pagmamahal sa puri, pagibig sa kapua sa tinubuang bayan, at sa pagtupad ñg ukol. Ulituliting matamisin ang mapuring kamatayan saalipustang buhay. Ang mga babai sa Esparta’y (=Sparta) sukat kunang uliran at dito’y ilalagda ko ang aking halimbawa:

Nang iniaabot ñg isang ina ang kalasag sa papasahukbong anak, ay ito lamang ang sinabi: “ibalik mo ó ibalik ka,” ito ñga umuwi kang manalo ó mamatay ka, sapagkat ugaling iwaksi ang kalasag ñg talong natakbo ó inuwi kaya ang bangkay sa ibabaw ñg kalasag. Nabalitaan ñg isang ina na namatay sa laban ang kanyang anak, at ang hukbo ay natalo. Hindi umiimik kundi nagpasalamat dahil ang kanyang anak ay maligtas sa pulá, ñguni at ang anak ay bumalik na buhay; nagluksa ang ina ñg siya’y makita. Sa isang sumasalubong na ina sa mga umuwing galing sa laban, ay ibinalita ñg isa na namatay daw sa pagbabaka ang tatlong anak niya,—”hindi iyan ang tanong ko ang sagot ñg ina, kundi nanalo ó natalo tayó?—Nanalo ang sagot ñg bayani. Kung ganoo’y magpasalamat tayo sa Dios!” ang wika at napa sa simbahan.

Minsa’y nagtagó sa simbahan ang isang napatalong harí nila, sa takot sa galit sa bayan; pinagkaisahang kuluñgin siya doon at patain ñg gutum. Ñg papaderan na ang pinto’y ang ina ang unang nag hakot ñg bato. Ang mga ugaling ito’y karaniwan sa kanila, kayá ñga’t iginalang ng buong Grecia (=Greece) ang babaing Esparta. Sa lahat ñg babai, ang pulá ñg isa ay kayo lamang na taga Esparta ang nakapangyayari sa lalaki. Mangyari pa, ang sagot ñg babai, ay kami lamang ang nagaanak ñg lalaki. Ang tao, ñg mga Esparta ay hindí inianak para mabuhay sa sarili, kungdi para sa kanyang bayan. Habang nanatili ang ganitong mga isipan at ganitong mga babai ay walang kaaway na nakatungtong ñg lupang Esparta, at walang babaing taga Esparta na nakatanaw ñg hukbo ng kaaway. Dí ko inaasahang paniwalaan ako alang-alang lamang sa aking sabi: maraming taong dí natingin sa katuiran at tunay, kundí sa habito, sa putí ñg buhok ó kakulangan kayá ng ngipin. Ñguní at kung ang tanda’y magalang sa pinagdaanang hirap, ang pinagdaan kong buhay hain sa ikagagaling ng bayan, ay makapagbibigay ñg tandá sa akin, kahit maiklí man. Malayó ako sa, pagpapasampalataya, pag didiosdiosan, paghalili kayá sa Dios, paghahangad na paniwalaa’t pakingang pikit-mata, yukó ang ulo at halukipkip ang kamay; ñguni’t ang hiling ko’y magisip, mag mulaymulay ang lahat, usigin at salain kung sakalí sa ngalan ng katuiran itong pinaninindigang mga sabi:

Ang una-una. “Ang ipinagiging taksil ñg ilan ay nasa kaduagan at kapabayaan ñg iba.”

Ang ikalawa. Ang iniaalipustá ng isa ay nasa kulang ñg pagmamahal sa sarili at nasa labis ñg pagkasilaw sa umaalipustá.

Ang ikatlo. Ang kamangmañga’y kaalipinan, sapagkat kung ano ang isip ay ganoon ang tao: taong walang sariling isip, ay taong walang pagkatao; ang bulag na taga sunod sa isip ng iba, ay parang hayop na susunod-sunod sa talí.

Ang ikaapat. Ang ibig magtagó ñg sarili, ay tumulong sa ibang magtagó ñg kanila, sapagkat kung pabayaan mo ang inyong kapuá ay pababayaan ka rin naman; ang isa isang tingting ay madaling baliin, ñguní at mahirap baliin ang isang bigkis na walis.

Ang ika-lima. Kung ang babaing tagalog ay dí magbabago, ay hindí dapat magpalaki ñg anak, kungdí gawing pasibulan lamang; dapat alisin sa kanya ang kapangyarihan sa bahay, sapagka’t kung dili’y ipag kakanulong walang malay, asawa, anak, bayan at lahat.

Ang ika-anim. Ang tao’y inianak na paris-paris hubad at walang talí. Dí nilalang ñg Dios upang maalipin, dí binigyan ñg isip para pabulag, at dí hiniyasan ñg katuiran at ñg maulol ñg iba. Hindí kapalaluan ang dí pagsamba sa kapuá tao, ang pagpapaliwanag ñg isip at paggamit ñg matuid sa anomang bagay. Ang palalo’y ang napasasamba, ang bumubulag sa iba, at ang ibig paniigin ang kanyang ibig sa matuid at katampatan.

Ang ika-pito. Liniñgin ninyong magaling kung ano ang religiong itinuturó sa atin. Tingnan ninyong mabuti kung iyan ang utos ng Dios ó ang pangaral ni Cristong panglunas sa hirap ñg mahirap, pangaliw sa dusa ñg nagdudusa. Alalahanin ninyo ang lahat ñg sa inyo’y itinuturó, ang pinapatuñguhan ñg lahat ng sermon, ang nasa ilalim ng lahat ng misa, novena, kuintas, kalmen, larawan, milagro, kandilá, corea at iba’t iba pang iginigiit, inihihiyaw at isinusurot araw-araw sa inyong loob, taiñga, at mata, at hanapin ninyo ang puno at dulo at saka iparis ninyo ang religiong sa malinis na religion ni Cristo, at tingnan kung hindí ang inyong pagkakristiano ay paris ng inaalagang gatasang hayop, ó paris ng pinatatabang baboy kayá, na dí pinatatabá alang alang sa pagmamahal sa kaniya, kundí maipagbili ng lalong mahal at ng lalong masalapian.

Magbulay-bulay tayo, malasin ang ating kalagayan, at tayo’y mag isip isip. Kung itong ilang buhaghag na sabi’y makatutulong sa ibinigay sa inyong bait, upang ding maituloy ang nasimulan ninyong paglakad.

“Tubó ko’y dakilá sa puhunang pagod” at mamatamisin ang ano mang mangyari, ugaling upa sa sino mang mañgahas sa ating bayan magsabi ng tunay. Matupad nawá ang inyong nasang matuto at harí na ñgang sa halaman ñg karunuñgan ay huwag makapitas ñg buñgang bubut, kundí ang kikitili’y piliin, pagisipin muná, lasapin bago lunukin, sapagka’t sa balat ñg lupá lahat ay haluan, at di bihirang magtanim ang kaaway ng damong pansirá, kasama sa binhí sa gitná ñg linang.

Ito ang matindin nasá ñg inyong kababayang si…

JOSÉ RIZAL

Europa, 1889.

*** Mula sa Patnugot: Hinango ang mababasa dito mula sa websayt ng JoseRizal.info bilang isang serbisyo para sa madla sa paggunita sa pambansang bayani ng Pilipinas, Gat Jose Rizal, sa kaniyang ika-150 kapanganakan. Ang emanila at The Filipino Australian, bilang kasama sa pagtaguyod ng ganitong pag-alaala at pagbibigay dangal ay bumuo ng isang websayt na may taguring “Rizaliana Sesquicentennial Radio Festival in Sydney”.

Long before the 7,100 islands was called Filipinas, the inhabitants of these islands already had a history of trade with its neighbours with the rest of Asia. Numerous archaeological artefacts have been found to provide evidence that a culture flourished well before the Spaniards landed in the Visayas.

Rulers already existed with their own territories, and steel was already in use for implements, including weapons to defend each ruler’s territory.

Museums in the Philippines and in the United States have collections of pottery, weaving and artwork, both aesthetic and martial.

Like all cultures around the world, the inhabitants of the Visayas already had a martial system. Magellan and his crew, who wore armours of steel, confidently took on Lapu Lapu and his men, who only wore cloth. Early scribes reported that the natives were proficient with “esgrima”, fencing.

Systemic Spanish colonisation took place not long after Magellan’s skirmish with the natives. Eventually, the Spaniards continued northwards from Cebu in the Visayas, to the Luzon area. The Visayas and Luzon back then did not have a common language or a united kingdom so it was relatively easy for the Spaniards to overpower the region.

Mindanao was a different story. Its kingdoms were already united and the terrain didn’t make it easy for the Spaniards. It was too costly for the Spaniards to wage war with the people of Mindanao. Outposts were maintained mainly for trade and to discourage other European nations from colonising Mindanao.

For fear of being attacked, the colonial Spaniards banned weapons hence prompting the Filipinos to train underground. Sticks were used because blades were illegal. Forms or katas were disguised as dances. This continued on even through the change of colonizers from the Spaniards to the Americans.

Balintawak Arnis is a form of Filipino martial art whose inception started in the early 1950′s by Venancio “Anciong” Bacon. In Balintawak Escrima, the “olisi” (rattan stick) is used primarily as a training tool to familiarise students with weapons and blows. The olisi represents a Filipino sundang or bolo. The theory is that the stick is an extension of the arm and that the body can only move in so many ways.

In Balintawak, the student is taught that there is a defense and counterstrike for every attack and subsequent counterstrike delivered by the opponent. In short, a counter for every counter.

Anciong’s style was known to be a “cuentada” system. Cuentada comes from the Spanish word “contar”, to count. Cuenta in Bisaya means to calculate or count. In effect, Anciong’s style was calculating and like maths, precise.

Balintawak can be like a dance – elegant, balanced, and sometimes baffling. The techniques are direct and fundamental. He taught “suyop” a visayan word for “sucking” which means to draw in your opponent.

Anciong also believed in continuous research and discovery and he was often seen walking along Colon Street in Cebu, ducking and weaving. He was shadow fighting, constantly thinking of scenarios of possible attacks and its counters.

Balintawak is reaction based, training the body’s reflexes and balance thus wonderful for developing agility, flexibility and coordination. Anciong’s catchphrase was, “Simhota ko dong!” verbally translated it means come and smell me. It actually means, “Come and sense me!”

Balintawak focuses on learning defense rather than offense. An offensive attack is inherent in everyone. Even a two year old kid knows how to hit.

Reacting in a protective manner is something that needs to be refined. After all, we go out in public without the intention to attack anyone. More often, we don’t expect to be assaulted and it is vital to know some form of self defense.

Balintawak practitioners, in its early days, were taught to be fighters. Part of the knowledge imparted to them was psychological warfare. And they were taught to ignore the pain if they were hit.

Back then Balintawak training was shunned by some because it was considered to be a brutal way of learning a martial art. Only the patient and strong took part. Daily practice at Balintawak Street produced blood and welts.

It was also at the time a closed system, where only family members were taught. Non-blood relatives who did get invited or accepted became part of the family. Family and Christian values were upheld especially respect for the elders.

Balintawak was considered to be “sagrado” or sacred. A divine art given to Anciong and learning Balintawak was a privilege. Some teachers of Balintawak refused payment from devote students.

Anciong disliked stick twirling. He considered it unnecessary and impractical in real fights. He further developed his style which dealt a simple block for an attack followed by an immediate counter. Anciong Bacon started his own group because he thought that training should concentrate on defense, one block followed by one counter, rather than attack. There is no limit as to what part of the body may be hit, and control of power and technique is taught in order to protect the training partner. Injury is avoided and safety is imposed.

Balintawak is not a sport. There are no rules when a person is being attacked in the street. What is considered foul in other arts is taught in Balintawak.

The word “Balintawak” also refers to the area in Luzon where Filipinos, in the late 1800′s first started their revolution against Spanish rule. The “Cry of Balintawak”, was understood to refer to the first skirmish between the katipuneros and the guardia civil. It is now taken to refer to the tearing of the cedulas, or community tax certificates, followed by patriotic shouts, to mark their withdrawal from Spain.

The Filipinos fought with what they had, their bolos and sticks. The few guns and little ammunition they had were mainly captured from the Spanish forces.

Little by little, the revolutionary forces gained ground in Visayas and Luzon. At one point, the revolutionary leaders were reported to have written to the leaders of the kingdoms in Mindanao only to be told that they have been fighting the Spaniards for the last 300 years.

The spread of Balintawak to the world was made easier when Attorney Villasin broke down Anciong’s system to groupings. These levels of skill ensured that students became increasingly adept with Balintawak.

Teofilo Velez embraced this form of education and to his credit, students of “Teovel”, notably Bobby Taboada and Nene Gaabucayan, primarily introduced this form of Filipino Martial Art to Europe and the United States. Bobby Tabimina is also currently introducing his form of Balintawak to the rest of the world.

Anciong taught at the back of a barber shop at Balintawak Street in Cebu. Anciong’s Arnis being a non-conformist art fittingly became christened Balintawak.

English (Loose translation): There is no point blaming yourself for something that has happened in the past.

Explanation: The truth is you cannot regret something that has yet to happen. Regret is always related to a past event, action or decision. But there is no benefit in blaming oneself for things that you cannot change any longer. One has to move on.

Do you agree with the saying? What do you think of our commentary?

English: Better late than never.

Explanation: No explanation required.

English (Loose translation): If you gave life to somebody, you should also provide him/her a source of livelihood.

Explanation: One practical application of this saying is the case of a parent-child relationship. It is not enough that a child is born to the world. It also the responsibility of a parent to give that child the facility to survive ~ through food, clothing and shelter (while still young) as well as education to prepare the child for his/her future.

Do you agree with this saying?

English: A reminder is an effective medicine to someone who forgets.

Explanation: Athough this saying does not require an explanation, someone may ask: Why is a reminder considered a medicine?

That is a very valid question. This is where the experience and wisdom of our parents are valuable. Even before science has confirmed that memory deficiency is a medical condition, Filipinos (or perhaps even people of other cultures) of olden times already knew that forgetfulness was a disease that needed to be cured. And the practical cure is reminders.

Do you agree with this saying? What do you think of our commentary?

English: A friend indeed is a friend in need.

Explanation: (No explanation required)

Do you agree with the saying?

English: Tell me who your friends are, and I’ll tell you who you are.

Explanation: It is said that a person is judged by other people by the company he keeps. This is similar to the saying: “Birds of the same feather flock together.”

Do you agree with the saying?

They were called thus not due to St. Thomas of Aquinas but because they came in a cattle cargo vessel called the “S/S Thomas”.

And they came to teach English as part of the “policy of attraction” after the 1898 Rep?blica de Filipinas was blown up to smithereens by a superior invading military force.

It was obvious that the main content of the so-called policy of attraction was to compulsorily impose English as the only medium of instruction. Benevolent assimilation was to be advanced by “education in English”. If no working knowledge of English was acquired by the native Filipinos, education was unilaterally deemed not to have taken place among them. Without English, a Filipino is deemed illiterate even if he can correctly write and speak in Tagalog or any of his major native languages.

Indeed, before the benevolent Thomasites did come, native children had for their English teachers the McKinley soldiers that claimed to educate “them Injuns with the crank and the kragg”. This claim dovetailed the Mckinleyan motto “to christianize, to educate and to uplift” the Filipino.

[tab: About the author]

*** Guillermo Gomez Rivera is a Premio Zobel awardee, a member of the Academia Filipina and former National Language Committee Secretary, Philippine Constitutional Convention 1971-73.

[tab: Other interesting posts by the author]

The Filipino State (Another way of looking at Philippine history): Part 7 of 7 Parts The Filipino State (Another way of looking at Philippine history): Part 6 The Filipino State (Another way of looking at Philippine history): Part 5 The Filipino State (Another way of looking at Philippine history): Part 4 The Filipino State (Another way of looking at Philippine history): Part 3 The Filipino State (Another way of looking at Philippine history): Parts 1-2

[tab: END]

But were the Filipinos of the 1900s who were already drinking real potable water; who knew what cheap electricity and silk was; who called friends by note, postcard, phone and telegram, and who grandly celebrated Christmas and Lent, really asking the Thomasites to “educate” them in the English language?

An American linguist of the time, Mary I. Bresnahan, answered that question in the following manner:

“In any case, it continues to be speculative if the Filipino’s purported desire to learn English was genuine or not. Documents tell us about Filipinos trembling with fear inside their huts built on stilts as they expected the intrusion of the cruel Americans reputed to be blood thirsty giants bent on killing even the most trusting among them. Unsure about the real motives of the invaders, the Filipinos did what they thought would please the Americans the most. And that was to learn their language, —English.” (See “The Americanization of the Philippines, The Imposition of English during the 1898-1901 Period” by Alfonso L Garcia Martinez, Law College of Puerto Rico, Vol. 43, pages 237 to 270, May 1982).

7.  Was the Filipino State mortgaged and hocked? Was it gross betrayed? Will the Filipinos remain to be stateless even in their own country?

Thus, because of the confusion wrought upon the national psyche of the Filipino people through the implacable requirement of the English language,  —-over Tagalog-Filipino and Spanish—-  the Filipino State has ended up being a virtually lost property to the Filipino people.

The confusion and chaos wrought upon the Filipino language and compulsory English has somehow resulted in  the virtual mortgage of the Filipino State to the U.S. WASP banks and to whatever they may deign dictate over the destiny of Filipinos.

The solution to this betrayal could, perhaps,  be the out-right rejection of the use of the English language on the part of a more respectable Filipino people,——-unless the U.S. government and people take in the Philippines as a State of their Union and assume all the debts, which they themselves did impose upon the Filipino State through slavish Filipino politicians in the first place.

If the U.S. chooses not  take in the Philippines as a State,—-even as a Free Associate state like Puerto Rico—-, the rejection of English must be immediately started by the Filipino people themselves to give way to their own national language as their tool of education, and real freedom and independence, (at least in language and culture) so that the Filipino State will at last acquire a better share of that attribute called “national sovereignty”.

The present ruin of the Philippine economy, and the doormat situation of the Filipino State, —-threatened as it is into becoming a narco-tate—, calls for a  solution such as the one  recommended even if our politicians may still remain as incurably pro-American at their own risk, of course.

Filipinos in general have nothng to lose after all. Anyway, with compulsory English, it is only a few Filipino betrayers and scalawags who can get rich through corruption (i.e. political power) in order to somehow avoid the moral suffering, the actual poverty and the miserable penury imposed upon the majority.

The rest of the Filipino people, as it is now seen and known, are simply being condemned to abject poverty, and stultifying ignorance due to the frequent miseries of over-expensive electricity, over expensive and scarce food, no medical attention, lack of potable water and a deadly environmental destruction through pollution.

In the end, the majority of Filipinos must ask themselves what economic relief, what social benefit can they really get from talking in a mostly fractured English now known as Taglish? Employment as over-sea domestic maids, drivers, entertainers, prostitutes, —-including the child and male varieties?

This degradation upon which the ordinary Filipino job-seeker is forced into, has even turned the name ‘Filipino’ and ‘Filipina’ to mean ‘domestic help’ or servant in the English language.

Is this the reserved place for Filipinos in the English speaking world?

Can the Filipino people ever recover the national honor they once had when they were still a predominantly Spanish-speaking people? Or, will Filipinos need to become totally Chinese in order to recover some honor for themselves?

In time, will Filipinos ever be able to recover their State from its U.S. WASP mortgagees that come as foreign banks and neocolonizing impositions and conditions? Or, will Filipinos just go on being stateless even in their own country because economically marginalized through a whimsical globalization in un-phonetic English?

*** Webmaster’s Note: Guillermo Gomez Rivera is a Premio Zobel awardee, a member of the Academia Filipina and former National Language Committee Secretary, Philippine Constitutional Convention 1971-73.